نقش آموزش و پرورش دراشاعة فرهنگ مطالعه
« بسمهتعالي »
عنوان مقاله :
نقش آموزش و پرورش در
اشاعة فرهنگ مطالعه
تهيهكننده :
محمدتقي اميري
آموزش و پرورش ناحيه 2
دبستان شاهد پسران ( لاله )
آبانماه 1385
فراخوان مقاله : همايش راههاي ترويج فرهنگ مطالعه و كتابخواني – اسفند 85
توسط مديريت امور كتابخانههاي عمومي استان زنجان
فهرست مطالب
|
عنوان |
صفحه |
|
1- عنوان مقاله |
1 |
|
2- چكيده مقاله |
1 |
|
3- مقدمه |
2 |
|
4- اهميت خواندن و مطالعه |
3 |
|
5- مطالعه بينالمللي پرلز |
4 |
|
6- نتايج مطالعه پرلز |
5 |
|
7- تغيير كتب درسي فارسي دورة ابتدايي |
6 |
|
8- تحقيقات ديگر دربارة مطالعه آزاد دانش آموزان |
8 |
|
9- نتيجهگيري |
11 |
|
10- چند پيشنهاد |
11 |
|
11- منابع و مؤاخذ |
13 |
بسمهتعالي
عنوان مقاله :
نقش آموزش و پرورش در اشاعة فرهنگ مطالعه
چكيدة مقاله :
مطالعه در تحقق بخشيدن به ظرفيتهاي شناختي، اجتماعي ، اخلاقي و عاطفي – هنري كودك نقش مهمي دارد ميل او را به پيشرفت فردي ارضا ميكند و افزايش ميدهد .
از جمله مشكلاتي كه آموزش و پرورش با آن روبرو بود مشكل دانشآموزان در مهارت خواندن و درك مطلب بود كه اين مشكل را در يك مطالعه بينالمللي پيشرفت سواد خواندن (پرلز) كه مطالعهاي براي ارزيابي توانايي خواندن كودكان در پايه چهارم ابتدايي در سي و پنج كشور جهان در سال 2001 انجام شد . كه ايران در بين 35 كشور شركت كنند در مطالعه، رتبة سي و دوم آورده است . لذا مسئولين براي تغيير محتواي كتب درسي فارسي دورة ابتدايي قدمهاي موثري برداشتند و كتابهايي جديد تحت عنوان كتابهاي بخوانيم و بنويسيم تدوين كردند كه دانشآموزان را علاوه بر كسب دانش كافي در مهارتهاي گوش كردن ، خواندن و نوشتن نيز ميتواند توانمند سازد .
علاوه بر آن خلاصة تحقيقات ديگري نيز دربارة مطالعه آزاد دانش آموزان انجام گرفته است بطور مختصر در مقاله ارائه گرديده است . و در پايان چند پيشنهاد نيز ارائه گرديده است كه اميد است مورد توجه مسئولين قرار گيرد .
مقدمه
« اقرأ بِاسم رَبّكَ الَذي خَلَق »
در روزگار ما ديگر نيازي نيست كه بگوييم « خواندن خوب است » ، همه ميدانند و بايد بدانند كه خواندن سودمند و لازم است . زماني رسيده كه به جاي شعار دادن دربارة خواندن بايد به كارهاي بنيادي دست بزنيم ، نياز به خواندن را از كودكي به گونهاي بياموزيم كه در شمار عادتها و جزئي از طبيعت انسان در آيد ، نويسندگاني بيابيم كه بدانند چه و چگونه و براي كه بنويسند ، ناشراني بيابيم كه بدانند چه و چگونه و براي كدام خواننده ، كدام نوشتهها را چاپ و منتشر كنند، هم چنين خوانندگاني بيابيم كه بدانند چگونه بخوانند و چه بخوانند .
با ورود به هزارة سوم ميلادي ، پيشرفتها و تجربيات نوين آموزشي ، اين امكان را فراهم ساخته كه سخنگهربار پيامبر (ص) « زگهواره تا گور دانش بجوي » يا به عبارت ديگر «يادگيري مادامالعمر » مصداق عملي يابد . امروزه يادگيري به زمان حضور در مدرسه محدود نميشود ، بلكه همانطور كه در گزارش كميسيون بينالمللي دربارة آموزش براي قرن بيستم و يكم با عنوان ، « يادگيري ، گنج درون »
( 1995 ، Dolors ) بيان شده است يادگيري تمام جنبههاي حيات انسان را در برميگيرد تحقق چنين امر خطيري ، بدون بازانديشي ، بازسازي ساختارها و بازآفريني مؤلفههاي نظام آموزشي و آموزش معلمان و زيرساختهاي آن بعيد مينمايد .
يكي از مهمترين و رايجترين منابع تحقق يادگيري مؤثر و پايدار در كشورمان ، كتابها هستند . يادگيري اطلاعات از طريق كتاب و مجلة ، عليرغم گسترش اينترنت همچنان اهميت خود را حفظ كرده است . ( گانيد وريس ، ترجمه مهجور ، 1378).
زنده ماندن و جاودانگي ارزش انتقال فرهنگ و دانش به وسيلة كتاب را مديون كساني هستيم كه در اين هزاران سال ، تلاشي پيگير و رو به كمال در تغيير محتوا و شكل كتاب و مجله و ... در دسترس همگان گذاشتن آن داشتهاند . كتاب و كتابخواني و پژوهش و جستجوگري براي بهرهگيري از كتاب و نويسندگي براي آموزش نوسوادان و نوجوانان و اكثريت مردم جامعه در همة زمينه محور اصلي همه آموزشها قرار گيرد زيرا كار نشر براي اين گروه يك كار بزرگ صنعتي است .فرآوردة اين صنعت بزرگ و مجله است ، مصرف كنندة آن كتابخوان و مهمترين پديدآورندة آن نويسنده ميباشد .
اهميت خواندن و مطالعه :
منظور از خواندن و مطالعه چيزي نيست جز درك مطالب نوشته شده و شناخت ارزشها و معاني و مفاهيم كلمهها ، عبارتها ، جملهها و دريافت دانستنيها و معني و مقصود پيامي كه نويسنده با رمز كلام نوشته است . قصد اين است كه خواننده به انديشهاي كه در نوشته پنهان است پي ببرد .
-نوشتهاي ارزش خواندن دارد كه سرانجام خواننده را به انديشيدن و تفكر برانگيزد . اگر نوشتهاي بدون دستانداز و بدون دشواري خواندن و فهم و درك باشد و اگر خوانندهاي راه درست خواندن را از كودكي آموخته باشد و به مهارت در خواندن خو گرفته باشد، ميدان ديد وسيعتري گروهي از واژههاي يك جمله را يكجا خواهد ديد و خواهد توانست همة يك جمله يا قسمتي از يك جمله را ببيند و بخواند و نويسندهاي كه با توجه به ميزان مهارت خواننده نمينويسد و خواننده را ناگزير به كندخواني ميكند. به همين سبب است كه ميگوييم به نوشتههايي نياز داريم كه گذشته از محتوا ، راز و رمز نوشتن در آنها درست بكار برده شده باشد.
مطالعه در تحقق بخشيدن به ظرفيتهاي شناختي، اجتماعي ، اخلاقي و عاطفي – هنري كودك نقش مهمي دارد ، ميل او را به پيشرفت فردي ارضا ميكند و افزايش ميدهد .
خواندن و مطالعه از جمله وسايل مهم فهميدن در دنياي كنوني است . خود ميتواند نتيجه تحقيقات و مطالعات ديگران را كه مدتها به درازا كشيده شده است از طريق خواندن و مطالعه در مدت زمان كوتاهي فرا گيرد . خوب خواندن از جمله عوامل مهم پيشرفت و سرگرمي و لذت بردن رفع خستگي است .
خواندن عبارتست از تفسير معنادار نمادهاي كلامي نوشته شده يا چاپ شده است. خواندن تقريباً هميشه فعاليتي با معناست . خواندن مهارتي كه همة ما آن را عادي ميشماريم ولي در واقع فرآيندي پيچيده و عالي است كه اجزاي بسيار متفاوتي را در برميگيرد .
- مطالعة بينالمللي پرلز :
يكي از علتهاي مهم عدم گرايش دانشآموزان به مطالعه كتابهاي غيردرسي مشكل داشتن دانشآموزان در مهارت خواندن است . براي پي بردن به اين مشكل مطالعة بينالمللي پيشرفت سواد خواندن PIRLS[1] مطالعهاي براي ارزيابي توانايي خواندن كودكان در پاية چهارم ابتدايي است . روند اين مطالعه به عهدة انجمن بينالمللي ارزشيابي پيشرفت تحصيلي IEA است كه در آن دانشآموزان پايه چهارم ابتدايي سي و پنج كشور جهان در سال 2001 به رقابت پرداختند .
در اين مطالعه فرايند پيشرفت سواد خواندن در كودكان به همراه سياستها و كاربنديهاي مربوط به « سواد خواندن » در نظامهاي آموزشي اندازهگيري ميشود . افزون بر آن ميتوان به پيشينهاي مرتبط با سواد خواندن از جمله عوامل خانواده ، مدرسه ، روشهاي تدريس ، كتابهاي درسي و عوامل مؤثر در كلاس درس را بر روي پيشرفت تحصيلي شناسايي كرد .
هدف مطالعه پرلز كمك به بهبود فرآيند ياددهي ، يادگيري در قلمرو « سواد خواندن » دانشآموزان است . بعبارت ديگر هدف اين مطالعه فراهم كردن اطلاعات لازم دربارة پيشرفت سواد خواندن دانشآموزان در سطح بينالمللي و تحت تأثير امكانات خاص هر يك از كشورها است .
برخي نتايج پرلز 2001
- در همه كشورهاي شركت كننده توانايي سواد خواندن دختران بيش از پسران گزارش شده است . اين تفاوت در هند سطوح معنيدار است .
- در همة كشورهاي شركت كننده رابطة بالايي بين پيشرفت سواد خواندن دانشآموزان و « فعاليتهاي آموزشي» سواد خواندن در قبل از مدرسه وجود دارد . بر اساس گزارش معلمان مدرسه ، تدريس روزانه مبتني بر متن كتاب يا فعاليتهاي مربوط به خواندن همراه با تكاليف و تمرينهاي هفتهاي بوده است . اين فعاليتها با پيشرفت دانشآموزان در سواد خواندن ارتباط مثبت داشته است .
- در همة كشورهاي شركت كننده رابطة مستقيمي بين « نگرش مثبت » دانشآموزان نسبت به خواندن و « توانايي خواندن » آنها وجود دارد. در ضمن نگرش مثبت دختران در مقايسه با پسران بالاتر است .
- پيشرفت دانشآموزاني كه والدين آنها زمان بيشتري براي مطالعه صرف ميكردهاند از ساير دانشآموزان بالاتر است .
- بين تعداد كتابهاي موجود در خانه ( بيش از 100 جلد ) و پيشرفت سواد خواندن دانشآموزان رابطة مثبت وجود دارد .
- دانشآموزاني كه از نظر « سواد خواندن » در سطح بالاتري هستند داراي والديني هستند كه نسبت به مطالعه نگرش مثبتي داشتهاند.
- وضعيت دانشآموزان ايراني در پاسخ به سؤالاتي كه جنبة استخراج صريح اطلاعات (حفظي) از متن داستان داشته است بهتر از مواردي بوده كه نياز به استنباط ، استنتاج و ارزيابي داشته است .
- رتبة ايران در بين 35 كشور شركت كننده در طرح ، سي و دوم بوده است .
تغيير كتب درسي فارسي دورة ابتدايي :
فلذا مسئولين با همت صاحبنظران در شوراي برنامهريزي زبان آموزي در دفتر برنامهريزي و تأليف كتب درسي و تدوين برنامة جديد ، پس از نقد و بررسي كتابهاي ابتدايي در تابستان 1378 در تنكابن ، تأليف كتابهاي فارسي جديد را آغاز كردند .
كتاب فارسي از كتابهاي اساسي دورة ابتدايي است كه بايد ايفاگر نقشها و فعاليتهاي گوناگوني براي تحقق اهداف زبان آموزي ، ارزشي، نگرشي، نگارشي ، املايي، اوجي، و مهارتهاي زندگي باشد تا دانشآموزان را براي زيستن متعالي و شناخت درس و دقيق زبان و فرهنگ و ادبيات آماده كند .
در كتابهاي جديد فارسي بخوانيم و بنويسيم دورة ابتدايي اصول بيست و سه گانهاي كه در برنامة درسي زبان آموزي دورة ابتدايي آمده به طور دقيق و كامل ملحوظ شده است كه برخي از اين اصول عبارتند از :
- پرداختن به مهارت عملي زبان آموزي
- قرار گرفتن به مثابه سرمشقي عملي براي تقويت انديشيدن و چگونه انديشيدن كودكان
- تقويت مطالعه مستمر در كودكان
- تنظيم سير آموزش از ساده به تكامل يافته
- زمينهسازي تقويت و شكوفائي خلاقيت كودكان
- منحصر نبودن موضوعات و محتواب كتاب به يك محدودة جغرافيايي
- ...
با توجه به مطالب گفته شده آموزش و پرورش قدمهاي اول براي يادگيري مهارت خواندن كه مستلزم كسب مهارتهاي زير است را برداشته است :
1- بازشناسي ديداري عناصر زباني اعم از حروف كلمات و جمله
2- درك معناي اين عناصر و روابط معنايي موجود بين آنها
3- درك پيام جمله و متن
در كتابهاي جديد دانشآموزان به مطالعه كتابهاي غيردرسي بيشتر تشويق شدهاند و از طريق ايجاد ارتباط با كتب غيردرسي به اين امر توجه ويژهاي شده است . و علاوه بر كتابهاي جديد در شيوة ارزشيابي مستمر نيز به فعاليتهاي خارج از كلاس ( مانند مطالعه كتابهاي غيردرسي و ... ) بها داده است .
- كتابهاي جديد بخوانيم و بنويسيم براي زمينهسازي مطالعة مستمر در زندگي كودك راهكارهايي در نظر گرفته است كه عبارتند از :
- پيشبيني بحثهاي متنوع تحت عنوان كتابخواني
- پيشبيني تمرينهاي در جهت استمرار روند كتاب خواني و فعال نگاه داشتن زمينة آن
- در نظر گرفتن 52 عنوان كتاب غيردرسي در پايان هر كتاب درسي
- پيشبيني ساعت مطالعه و كتاب خواني در هر هفته
- استفاده از روان خواني در پايان هر فصل
تحقيقات ديگر دربارة مطالعه آزاد دانشآموزان
علاوه بر مطالعات طرح پرلز ، برخي مطالعات نشان داده است دانشجوياني كه در دانشگاه بيشترين استفاده را از كتابخانه ميكنند معمولاً آنهايي هستند كه از كتابخانة دبيرستان استفاده ميكردهاند و اكثر اين دانشآموزان هم از كودكي استفاده از كتابخانه را آغاز كردهاند . آمارهايي در زمينة كتابخواني نشان داده است كه در اروپا بچهها بطور متوسط بيش از بزرگسالان مطالعه ميكنند .
نتايج تحقيقات « بيانگر آن است كه مهمترين عامل مؤثر در ايجاد چنين موقعيتي نظام و فضاي آموزشي موجود در اين مناطق است .
خانم مهين توكلي در مقالهاي « تحت عنوان وضعيت مطالعة غيردرسي كودكان دبستاني و شيوههاي بهبود » آن چنين آمده است : برنامه ايجاد علاقه و عادت به مطالعه زماني موفقيتآميز خواهد بود كه بخشي از برنامههاي مدارس باشد . در سنين متفاوت، طبق برنامه معيني به تناسب امكانات و نيازهاي همان سن بطور مستمر مورد پيگيري قرار گيرد . طي يكي از طرحهاي تجربي كتابخواني كه در سالتحصيلي 45-1344 در يكي از مدارس كشور ما اجرا شود . در هر هفته يك ساعت مطالعه در برنامه درسي تمام پايههاي دوره ابتدايي گنجانده شد . اين برنامه در علاقهمند كردن دانشآموزان به مطالعه نتايج جالبي داشت كه بطور خلاصه عبارتند از :
1- اكثر قريب به اتفاق شاگردان در حين اجراي برنامه علاوه بر برنامة مطالعه در كلاس در منزل نيز به مطالعة كتابهاي مناسب سن خود پرداختند .
2- در رفتار شاگردان تغييراتي مشاهده شد كه نشاندهنده بالا رفتن آگاهي با كنجكاوي و رغبت آنان به كتابهاي گوناگون است .
3- طي 5 سال پس از اجراي اين طرح در سال 51-1350 تعداد كتابهايي كه به جريان افتاد و دست به دست كشت به مراتب افزايش يافته بود .
- خلاصه تحقيق آقاي حسن مظاهري در مورد موانع مطالعة آزاد كودكان دبستاني عبارتنداز:
جامعه تحقيق وي عبارتند از دانشآموزان دختر و پسر پايههاي چهارم و پنجم ابتدايي مدارس دولتي منطقة 10 آموزش و پرورش شهرستان تهران در سالتحصيلي 79-78 . كه نمونه تحقيق شامل 200 دانشآموز بوده است .
- از دانشآموزان دربارة نحوة گذراندن اوقات پس از بازگشت به خانه سؤال شد .
- مشخص شد كه مطالعه آزاد تنها براي 8/3% كودكان در اولويت اول قرار دارد
- بسياري از دانشآموزان ( 8/28% ) مهمترين مانع را بر سر راه مطالعه غيردرسي امتحانات پيدرپي ذكر كردهاند .
- حدود 91% از دانشآموزان مطرح كردند كه كتابخانه مدرسه آنها داراي نواقصي است
- 85/22% دانشآموزان از كتاب خانه مدرسه به هيچ وجه استفاده نميكردند .
- كتابخانههاي سطح شهر اعم از كتابخانههاي عمومي ، مساجد، كانون پرورش فكري و ... 2/86% دانشآموزان هيچ گونه خدمتي ارائه نميدادند و مهمترين مشكل دانشآموزان در زمينة عضويت در آن كتابخانة در درجة اول و دور بودن مسير و سپس نداشتن كتابهاي مناسب بود .
بر اساس همين تحقيق مشوقهاي دانشآموزان در امر مطالعة غيردرسي به ترتيب بيشترين تشويق ، معلم ، مدير ، والدين ، مربي پرورشي ، تلويزيون، ساير افراد بودند .
از جمله مشكل ديگري در ارتباط با مطالعه كتب غيردرسي وجود دارد :
عدم آشنايي معلمان و دانشآموزان با فنون مطالعه است.
مطالعه ثمربخش از دو عامل متأثر است : يكي علاقه نسبت به مطلب خواندني ، ديگر كاربرد ماهرانة فنون مطالعه .
علاقه نسبت به مطلب خواندني سبب ميشود كه تا شخص به مطالعه بيشتر بپردازد . مطالعة بيشتر منجر به بهتر شدن فنون مطالعه ميشود. كاربرد فنون بهتر ، مطالعه را آسانتر ، سريعتر و لذتبخشتر ميسازد . در نتيجه ، علاقه خواننده نسبت به مطالعه افزايش مييابد و سبب ميشود تا او به مطالعة بيشتر بپردازد . از خواندن مطالبي كه بايد بخواند دوري نكند . و در زمان كمتر مطالب بيشتري بخواند . لذا آموزش و پرورش ميتواند فنون مطالعه كه شامل روشهاي خواندن اجمالي ، تندخواني، عبارت خواني، دقيقخواني ، خواندن تجسمي ، خواندن انتقادي ، خواندن براي درك زيبايي و جنبههاي هنر مطلب را با طرف مختلف به معلمان و دانشآموزان آموزش دهد . و انگيزههاي كافي براي اين كار را در قشر مخصوصاً دانشآموز ايجاد كند .
نتيجهگيري :
هدف همة درسها يادگيري است كه آن را عموماً تغيير رفتار تعريف كردهاند . بنابراين در جهت بهتر كردن يادگيري بايد فرهنگ مطالعه از همان روزهاي آغازين دوران تحصيلي شروع شود و تا پايان عمر ادامه يابد كه نقش تأثيرگذار آموزش و پرورش در اين زمينه بر هيچ كس پوشيده نيست . فلذا آموزش و پرورش با تدوين برنامههاي متعددي ميتواند در تحقق اين هدف نقش اصلي خود را ايفا نمايد .
چند پيشنهاد :
الف ) آموزش و پرورش ميتواند :
1- كتابخانههاي كلاسي داير نمايد.
2- كتابخانههاي مدارس را تكميل نمايد و نيروي انساني ( كتابدار ) موردنياز را تربيت نمايد.
3- برنامههاي درسي را طوري تنظيم كند كه دانشآموزان فرصت كافي براي مطالعه آزاد داشته باشند .
4- براي بازديد دانشآموزان از كتابخانههاي شهر برنامهاي تدوين كند .
5- طرح كانون مدرسه كه با همكاري آموزش و پرورش و كانون پرورش فكري كودكان اجرا ميشود را دوباره اجرا كند ( لازم به توضيح است كه اين طرح فقط يك سال اجرا شد كه در آن دانشآموزان مدارس نزديك كانونها هر ماه يك روز به كانون ميرفتند و از برنامههاي آنان استفاده ميكردند كه بسيار طرح خوبي بود زيرا پاي دانشآموزان به كانون به طور دائمي باز ميشد) .
6- با همكاري مديريت امور كتابخانهها عمومي استان تربيتي اتخاذ نمايند كه دانشآموزان با هزينه كمتري از اين كتابخانهها عمومي استفاده نمايند .
7- مسابقات كتابخواني را با جديت در تمام مدارس برگزار نمايد برندگان مورد تشويق قرار گيرند .
8- در جلسات آموزش خانواده قسمتي از محتواي آموزشي را به فوايد مطالعة فرزندان اختصاص دهد . و اولياء را در اين زمينه آموزش دهد .
9- كلاسهاي آموزش فنون مطالعه براي دانشآموزان برگزار نمايد .
10- با همكاري صداوسيما برنامههايي براي كودكان و نوجوانان در ارتباط با مطالعة آزاد تدوين نمايد .
11- از دانشآموزان مقالات تحقيقي به جاي حفظ طوطيوار مطالب بخواهد تا پاي دانشآموزان به كتابخانهها باز شود .
12- به دانشآموزان كتاب جايزه بدهد .
13- ترتيبي اتخاذ نمايد با همكاري اوليا دانشآموزان و مدرسه و مديريت كتابخانههاي شهر در منزل براي دانشآموزان كتابخانة شخصي ايجاد شود .
14- براي معلمان كارگاههاي آموزشي در ارتباط با ايجاد علاقه به مطالعه در دانشآموزان، برگزار نمايد .
15- در برنامة رسمي دانشآموزان زنگ مطالعه آزاد در نظر بگيرد.
16- مدارس فاقد كتابخانه را با كتابخانههاي سيار پوشش دهد . ( به همكاري مديريت كتابخانههاي شهري )
ب ) سازمانهاي فرهنگي ديگر نيز ميتوانند با برنامههايي خاص خود آموزش و پرورش را در اين امر ياري نمايند .
منابع و مؤاخذ :
1- دكتر سيف ، علياكبر ، 1382 ، روشهاي يادگيري و مطالعه، انتشارات ، نشر دوران
2- گروه مؤلفان ، 1373 ، آئين نگارش – دورة تربيت معلم ، دفتر برنامهريزي و تأليف كتب درسي كد 1023
3- گروه مؤلفان ، 1384 ، راهنماي تهيه و تدوين فعاليتهاي مكمل و فوقبرنامه ( در دورة ابتدايي ) انتشارات آزمون نوين
4- گروه مؤلفان، 1384 ، راهنماي تهيه و تدوين فعاليتهاي مكمل و فوق برنامه ( در دورة راهنمائي) ، انتشارات مؤسسة فرهنگي منادي تربيت
5- ماهنامة تربيت، شمارة 6 ، اسفند 1384 ، ناشر مؤسسه فرهنگي هنري نقش سيمرغ
6- ماهنامه رشد آموزش ابتدايي ، شمارة 6 اسفند 1381 ، دفتر انتشارات كمك آموزشي
7- ماهنامه رشد آموزش ابتدايي شماره 8 ارديبهشت 1383 ، دفتر انتشارات كمك آموزشي
شور می گیرد دلم باشور وحال مدرسه/ خاطراتی دارم از آن قیل وقال مدرسه/ جمع ماجمع است یاران بهرماملحق شوید / نیست هرگز محفلی همچون مثال مدرسه/ حسن تهمک